KULTURA POLSKA, KOBIETA W KULTURZE POLSKIEJ

Polacy narodem efemerycznym

Z wielu badan wynika, ze kultura znacznie okresla sposób zachowania sie jednostki, wyznacza normy i wartosci oraz role spoleczne. Pelni funkcje „wskaznika przynaleznosci do okreslonych klas spolecznych” [1;2]. Prace badawcze Geert Hofstede wyjasniaja zwiazek kultury i wplywu systemu rzadzacego z postawami i wzorcami spolecznymi. Dokonal on czterostopniowej dychotomizacji kultury. Wyróznil kulture indywidualistyczna vs. kolektywistyczna, meska vs. kobieca, majaca wysoki dystans wladzy vs. niski dystans wladzy, charakteryzujaca sie wysokim stopniem unikania niepewnosci vs. niskim stopniem unikania niepewnosci [3;4].

Wymiar pierwszy: indywidualizm– opisuje spoleczenstwo, w którym panuja luzne zwiazki miedzy jednostkami; oczekuje sie, ze kazdy bedzie sie troszczyl o samego siebie i swoja rodzine. Kolektywizm zas jako jego przeciwienstwo odnosi sie do spoleczenstw, w których ludzie od urodzenia do smierci pozostaja zintegrowani w silnych, spójnych grupach, które przez cale zycie opiekuja sie nimi w zamian za bezwarunkowa lojalnosc. Dymensja druga stanowi opis spoleczenstwa z przewaga kobiecych lub meskich ról spolecznych (LMAS, Low Masculinity Index, Femininity – orientacja humanistyczna, intuicja, egalitaryzm, HMAS, High Masculinity Index – orientacja materialistyczna, stanowczosc, kategoryzacja plci). Wymiar trzeci okresla sposób spostrzegania wladzy w spoleczenstwie. Wysoki wskaznik okresla jednostke preferujaca styl autokratyczny, zaleznosc od wladzy, hierarchizacje spoleczna, natomiast niski – styl demokratyczny, relacje interpersonalne, latencyjna role wladzy. Dymensja czwarta dotyczy postaw jednostki w stosunku do innych, okresla jej relacyjnosc interpersonalna i intrapersonalna (LUAI, Low Uncertainty Avoidance Index – np. nie okazywanie emocji, brak akceptacji zachowan agresywnych, tolerancja, liberalizm, zas HUAI, High Uncertainty Avoidance Index – np. akceptacja zachowan agresywnych, nacjonalizm, konserwatyzm, konformizm) [3;5].

Na tle tej dychotomizacji Polske okresla sie krajem niehomogenicznym, efemerycznym [4]. Oznacza to, ze system rzadzenia ulega ciaglym przeobrazeniom, konformistycznie zmieniajac swój sklad. Kolektywizm i indywidualizm w spoleczenstwie polskim sklasyfikowano na trzy czynniki: orientacja indywidualistyczno–demokratyczna, orientacja kolektywistyczno–autorytarna i orientacja egoistyczno–roszczeniowa. Pierwsza z nich mozna utozsamic z indywidualizmem horyzontalnym[1], poniewaz reprezentuje wzór zachowania podmiotowego – jednostka ma prawo wyrazac swoje poglady w obrebie swojej rodziny, bierze udzial w zyciu politycznym. Natomiast drugi czynnik mozna utozsamic z kolektywizmem wertykalnym – jednostka jest podporzadkowana autorytetom, jest zdolna do dawania z siebie w pracy jak najwiecej dla dobra grupy [5]. Polska pod wzgledem wymiaru meskosc–kobiecosc oraz dystansu wladzy lokuje sie pomiedzy tymi dymensjami [4]. Zdaniem Pawla Boskiego (2006) kraj polski jest kobiecocentryczny, poniewaz brakuje w nim umiejetnosci zwiazanych z motywacja osiagniec, zachowan perswazyjnych oraz indywidualizmu [6;7].

Zgodnie z teoria Ronalda Ingleharta system wartosci Polaków jest tradycyjny, glównie pod wzgledem religijnosci [4]. Adam Szostkiewicz twierdzi, ze w Polsce panuje wyegzaltowany kult papolatrii [8]. Potwierdzaja to dane statystyczne z 1999 roku, które pokazaly, ze 79% Polaków ufa Kosciolowi [9]. Natomiast badania CBOS [10] wykazaly, ze poziom wiary i praktyk religijnych w Polsce jest niezmienny od 15 lat, tj. od 1986 roku

Na podstawie tych zródel i badan mozna stwierdzic, ze Polska jest krajem konserwatywnym, hierarchicznym, kolektywistycznym [4]. Za wyjasnienie moze posluzyc fakt, ze kultura polska jest konglomeratem innych kultur, m.in. niemieckiej, rosyjskiej. Dodatkowo tozsamosc kulturowa ksztaltowali sami Polacy w okresie zaborów i paradoksalnie jest to bardziej negatywny wizerunek niz pozytywny. Na przyklad na lamach “Gazety Torunskiej” i “Gazety Grudziadzkiej” polscy publicysci przedstawiali Polaka jako konformiste, ceniacego sobie wygode i spokój, latwo poddajacego sie germanizacji, celem zmobilizowania rodaków do dzialania i zaangazowanie ich w sprawy narodu. Z kolei na lamach prasy polskiej zaboru pruskiego obraz Polski byl wyidealizowany. Chwalono Polaków za ich gospodarnosc, zamilowanie do rolnictwa, za ich demokratycznosc, religijnosc. Poprzez wyeksponowanie zarówno negatywnych, jak i pozytywnych cech chciano wywolac poczucie patriotyzmu i przynaleznosci narodowej wsród spolecznosci [11].

Na przelomie XIX i XX wieku zaczal sie stopniowo ksztaltowac artefakt kulturowy Polaka, poprzez który byl on identyfikowany w Europie (nie zawsze bylo to zgodne z prawda). Rosjanie postrzegali Polaków ambiwalentnie. Rosyjska mniejszosc narodowa spostrzegala ich jako alkoholików i nieznaczacych inwestorów, natomiast intelektualisci cenili w nich poczucie czlowieczenstwa wykazanego w dobie socjalizmu. Do 1980 roku Litwini spostrzegali Polaków jako kraj, który z jednej strony byl bardzo katolicki, a z drugiej strony zlodziejski, z wysokim wskaznikiem przestepstw. Przez to uwazali, ze Polacy mieli makiawelistyczne cechy. Równie negatywnie postrzegali Polaków Bialorusini i Ukraincy, okreslajac ich jako tetryków, lordów, konformistów, majacych mentalnosc Jezuitów. Niemcy zas spostrzegali Polaków jako nieprzedsiebiorczych, którzy cenia niska jakosc towarów [12]. Zgodnie z teoria zaleznosci[2] i tak uksztaltowanym artefaktem kulturowym Polska klasyfikuje sie na dwustopniowej skali swiata, to znaczy nalezy do pólperyferii. Tym mianem okresla sie panstwa postkomunistyczne, kraje, które maja relatywnie dobrze rozwinieta gospodarke rynkowa, technologie, eksport i import [13].

W latach 1919–1939 w Polsce chlopi i robotnicy rolni stanowili 60% ludnosci, po 1946 roku bylo ich 68%. Natomiast w tych latach w Niemczech, Danii, czy Czechoslowacji ludnosci mieszkajacej na wsi bylo od 25% do 35% [14]. Oznacza to dla Polski slaby rozwój nauki, technologii, ze wzgledu na brak wykwalifikowanych pracowników. Zródla podaja, ze po wojnie w 1945 roku w kraju polskim znajdowalo sie tylko okolo 100 tysiecy ludzi z “przedwojennym” wyksztalceniem wyzszym i srednim ogólnoksztalcacym, natomiast okolo 250 tysiecy ludzi ze srednim wyksztalceniem zawodowym. Wówczas Polska liczyla 23 mln mieszkanców, z czego 1,5% miala wyksztalcenie srednie lub wyzsze [13;14]. W okresie komunizmu zaczela sie “modernizacja” spoleczenstwa polskiego, poprzez ksztalcenie robotników, glównie w szkolach zawodowych, poniewaz wiekszosc z nich miala podstawowe wyksztalcenie[3] oraz poprzez rozwój przemyslu i technologii. Wydawaloby sie, ze komunistyczne eldorado przyczynilo sie do zmiany spostrzegania Polski w Europie. Jednak wspólczesne wyniki z raportów TAI, HDI, CPI, PISA[4] sa niezadowalajace i wynika z nich, ze Polakom wiele brakuje pod wzgledem naukowym, edukacyjnym, technologicznym.

Rola kobiety w kulturze polskiej

Stereotyp Polaków przedstawia sie w Europie bardziej negatywnie, niz pozytywnie oraz pozycja w swiecie takze nie gwarantuje im na transformacje pogladowa wsród sasiadów i innych krajów. Dodatkowo Polacy niewiele czynia by ten stereotyp zostal zdetronizowany, dotyczy to takze roli kobiet w spoleczenstwie polskim. Na przelomie XIX i XX wieku wizerunek kobiety Polki byl bardzo pozytywny. Bowiem utozsamiano ja ze szlachetnoscia, religijnoscia i patriotyzmem, osoba, która leczy konsternacyjna sytuacje w spoleczenstwie. W latach 70. artefakt Polki zaczal ulegac zmianom i zaczeto postrzegac ja jako kobiete ladna i mila, ale manieryczna oraz majaca zamilowanie do zabaw i strojów [11]. Natomiast w latach 90. w swiadomosci spolecznej ugruntowal sie archetyp polskiej kobiety „matki Polki”. Polska kultura miala wówczas charakter bardziej meskocentryczny. Rola ojca bylo „zarabianie na rodzine”, przyjmowanie postawy autorytarnej i dominujacej, narzucanie czlonkom rodziny sposób zachowania i realizowania sie w zyciu [8;15]. W tym okresie spoleczenstwo polskie okreslane bylo jako materialistyczne, co bylo charakterystyczne dla patriarchatu [16]. Wystepowal poludniowo–europejski model rodziny, który zaklada tradycjonalizm, polaryzacje ról w rodzinie, religijnosc, instytucjonalizm malzenstwa [17]. Wspólczesnie rola kobiety w rodzinie i malzenstwie jest bardziej demokratyczna i nastawiona na relacje interpersonalne. Wazne staly sie wiezi emocjonalne, równosc i bliskosc miedzy malzonkami. Malzenstwo nie utozsamia sie juz z prokreacja i zaspokajaniem potrzeb rodziców [17]. Jednakze, dyskredytacja roli kobiet w spoleczenstwie polskim jest zjawiskiem nadal powszechnym. Za przyklad moze posluzyc m.in. uchwalenie w latach 90. restrykcyjnej Ustawy Antyaborcyjnej[5], która odbiera kobietom prawo do decydowania o wlasnym ciele lub wprowadzenie Ustawy dotyczacej dyskryminacji kobiet[6], tak zwanej “Konstytucji Równosciowej”[7].

Rola spoleczna kobiety w Polsce ulegla modernizacji, gdy zmienil sie ustrój z komunistycznego na demokratyczny, lecz nie na tyle, aby przekazywane wartosci rodzinne, takie jak: tradycjonalizm, konserwatyzm byly mniej powszechne w spoleczenstwie polskim. Pomimo, ze w wiekszym stopniu to Polki sa wyksztalcone od Polaków[8] [18], to jednak konflikt pomiedzy pelnieniem roli matki i zarazem realizowanie sie zawodowo, wzbudza w nich poczucie winy. Powodem moze byc tradycjonalistyczna struktura modelu rodziny w spoleczenstwie polskim. W latach 1997–2005 ponad 5% kobiet zajmowalo sie domem i dziecmi [14]. Oznaczalo to takze niskie wyksztalcenie i brak odpowiednich kwalifikacji w zdobyciu pracy zawodowej. Na przyklad dane z 2005 roku pokazuja, ze odsetek Polek bezrobotnych wynosil 51,2%, natomiast pracujacych w pelnym wymiarze pracy 43,7%. Ponadto, wiekszosc tych kobiet mialo podstawowe lub nizsze oraz zasadnicze zawodowe i niepelne srednie wyksztalcenie [14, tab. 7]. W okresie PRL–u odnotowuje sie wysokie wskazniki dzietnosci i zawierania malzenstw [17]. Ustrój komunistyczny gwarantowal kobietom rynek pracy zgodnie z ich sytuacja edukacyjna [14].

 

BIBLIOGRAFIA:

[1] Buchholz, Z., Wódz, J. (1983). Podstawy prawa i socjologii dla pracowników sluzb socjalnych. Warszawa: Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich.

[2] Zawadzki, B. (2002). Temperament – geny i srodowisko. Porównania wewnatrz – i miedzypopulacyjne. Sopot: GWP.

[3] Hofstede, G. (1983). National cultures in four dimensions. International Studies of Management & Organization: 13, 1/2, 46 – 74.

[4] Lewicka, M. (2005). “Polacy sa wielkim i dumnym narodem”, czyli nasz portret (wielce) zróznicowany. (w:) pod red. Marka Drogosz, Jak Polacy przegrywaja, jak Polacy wygrywaja. Gdansk: GWP

[5] Reykowski, J. (1999). Kolektywizm i indywidualizm jako kategorie opisu zmian spolecznych i mentalnosci. (w:) Morstin, A. Indywidualizm a kolektywizm. Warszawa: IFiS PAN

[6] Boski, P. (2006). Meskosc – Kobiecosc jako wymiar kulturowy. Koncepcje – problemy – pytania - badania. (w:) Chybicka, A., Kazmierczak, M. Kobieta w kulturze – kultura w kobiecie. Studia interdyscyplinarne. Kraków: Oficyna Wydawnicza IMPULS

[7] Kazmierczak, M., Samula, J., Sawicka, K. (2006). Atena czy Hestia? Postawa polskich studentek wobec osiagniec. (w:) Chybicka, A., Kazmierczak, M. Kobieta w kulturze – kultura w kobiecie. Studia interdyscyplinarne. Kraków: Oficyna Wydawnicza IMPULS

[8] Arcimowicz, K. (2003). Obraz mezczyzny w polskich mediach. Prawda – Falsz – Stereotyp. Gdansk: GWP.

[9] OBOP (1999). Opinie Polaków o kosciele, pazdziernik , syg. 144/99

[10] CBOS (2001). Religijnosc Polaków na przelomie wieków, kwiecien, nr 2497

[11] Chamot, M. (2000). Autostereotyp Polaka na lamach polskiej prasy Prus Zachodnich i Poznanskiego na przelomie XIX i XX wieku. (w:) Bäcker, R., Chamot, M., Karpus, Z. (red.). Spoleczenstwo w dobie modernizacji /Polacy i Niemcy w XIX i XX wieku.(wyd. 1). Torun: Wydawnictwo Uniwersytet Mikolaja Kopernika

[12] Mucha, J. (2000). Polish culture as the nation's own culture and as a foreign culture. East European Quarterly: 34(2), 271 – 239.

[13] Szczepanski, M. S. (2006). Ani Elizjum, ani Hades. Pietnastolecie polskiej transformacji w perspektywie socjologicznych teorii zmiany. (w:) Wasilewski, J. (red.). Wspólczesne spoleczenstwo polskie. Dynamika zmian. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.

[14] Wasilewski, J. (2006). Formowanie sie nowej struktury spolecznej. (w:) Wasilewski, J. (red.). Wspólczesne spoleczenstwo polskie. Dynamika zmian. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.

[15] Chybicka, A. (2006). Miedzykulturowa analiza wplywu norm kulturowych na zachowanie – badania polsko - egipskie. (w:) Chybicka, A., Kazmierczak, M. Kobieta w kulturze – kultura w kobiecie. Studia interdyscyplinarne. Kraków: Oficyna Wydawnicza IMPULS.

[16] Skarzynska, K. (2005). Czy jestesmy prorozwojowi? Wartosci i przekonania ludzi a dobrobyt i demokratyzacja kraju. (w:) pod red. Marka Drogosz, Jak Polacy przegrywaja, jak Polacy wygrywaja. Gdansk: GWP.

[17] Kwak, A. (2005). Rodzina w dobie przemian. Malzenstwo i kohabitacja. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie “ZAK”.

[18] CBOS (2004). Wzrost aspiracji edukacyjnych Polaków w latach 1993 – 2004, listopad, nr 3128.



[1] Badania Harry C. Triandis'a róznicuja kolektywizm i indywidualizm na cztery poziomy. Uwazal on, ze oba konstrukty postaw sa wieloplaszczyznowe uzaleznione od indywidualnych i zbiorowych celów, które moga byc realizowane albo wewnatrz (in-group goals), albo zewnatrz grupy (out-group goals). Klasyfikacja dotyczyla stopnia ujawniania sie cech zachowania w róznych grupach spolecznych. I tak, indywidualizm horyzontalny/równosciowy (HI] charakteryzuje jednostke jako nietuzinkowa, niezwiazana z grupa, której celem jest samorealizacja. Indywidualizm wertykalny/hierarchiczny (VI] opisuje jednostke, która dazy do osiagniecia pozycji spolecznej oraz indywidualnych celów przy udziale grupy. Kolektywizm horyzontalny/ równosciowy (HC] tworzy zespolenie jednostki z grupa i jest ona wspóluzalezniona od niej, ale nie podporzadkowana autorytetom. Kolektywizm wertykalny/ hierarchiczny (VC] – jednostka jest w pelni poddana grupie, nawet wbrew jej oczekiwaniom; przynalezy do grupy a wszelkie cele realizowane sa w jej obrebie (Triandis, 1998]

[2] Zgodnie z ta teoria swiat podzielony jest na 3 elementy: rdzen (kraje najlepiej rozwiniete technologicznie oraz pod wzgledem gospodarki rynkowej, itp.), pólperyferie (kraje, od których nabywa sie surowce, które importuja swój kapital, itp.) oraz peryferie (kraje najslabiej rozwiniete, kraje Trzeciego, Czwartego i Piatego Swiata)

[3] W koncu lat 60. liczba osób z wyksztalceniem wzrosla do okolo 4,2 mln, gdzie po wojnie bylo ich zaledwie okolo 350 tys. z okolo 23 mln ludnosci polskiej

[4] Wskazniki okreslaja:

· TAI – (Technology Achievement Index), Wskaznik Osiagniec Technologicznych, Polska na miejscu 29 w r. 2001, sposród 72 krajów swiata

· HDI – (Human Development Index), Wskaznik Rozwoju Czlowieka, Polska na miejscu 35 w r. 2003, sposród 175 krajów swiata

· CPI – (Corruption Perception Index), Wskaznik Spostrzeganej Korupcji, gdzie wskaznik dla Polski wyniósl 3,6 w roku 2003. Oznacza to, ze Polska jest krajem bardzo korupcyjnym

· PISA – (Program for International Student Assessment), Miedzynarodowy Program Oceny Uczniów, gdzie polscy uczniowie wypadli znacznie ponizej sredniej

[5] http://www.federa.org.pl/publikacje/raporty/aborcja2000/index.htm

[6] http://www.mps.gov.pl/bip/download/USTAWA3.pdf

[7] Projekt zostal zaakceptowany w drugim odczycie, lecz z róznym efektem wdrozenia w zycie spoleczne. Utrudnieniem staly sie negatywne opinie poslów i poslanek AWS, którzy nie spostrzegali dyskryminacji kobiet w Polsce. A. Szymanski (posel) stwierdzil wówczas, iz polskie kobiety nie sa dyskryminowane, a mówienie o tym jest demagogia (Arcimowicz, 2003).

[8] W latach 1988 – 2002 odsetek kobiet z wyzszym wyksztalceniem wynosil 11,9%, natomiast mezczyzn - 10,7%